Het budgetplan, instrument van disciplinering

“Tienduizenden Nederlanders met schulden hebben de zeggenschap over hun geld noodgedwongen overgedragen aan private bewindvoerders. Maar die sector kleineert mensen en houdt ze afhankelijk”.
“242.000 Nederlanders, …………. hebben geen enkele zeggenschap meer over hun geldzaken. Ze hebben de controle over hun financiën overgedragen ………. De bewindvoerder beheert hun bankrekeningen, betaalt facturen en keert – als je geluk hebt – wekelijks leefgeld uit”.
“Ik ben financieel gehandicapt gemaakt”.
“Zo blijven honderdduizenden burgers veroordeeld om, soms tot hun dood, van enkele tientjes leefgeld per week rond te komen en voor al hun uitgaven toestemming te vragen”.
Citaten uit: De Groene Amsterdammer van 2 mei 2018, nr. 18.

(Ik ben selectief in de citaten: de beledigingen, insinuaties, onwaarheden, beschuldigingen, verdachtmakingen, het gebrek aan kennis, de seksistische opmerkingen: deze laat ik voor wat ze zijn. Het gaat mij er om de kern van het beschermingsbewind duidelijk te maken op grond van feiten, niet op grond van opinies).

Inderdaad is het geen pretje als al je huidige en toekomstige goederen onder bewind worden gesteld, en de kantonrechter een bewindvoerder benoemt. Het is zijn taak de onder bewind gestelde goederen te beheren. Zo luidt de formele taal, zoals die in de wet staat en zoals die in de instellingsbeschikking staat. In de praktijk betekent dat, dat de bewindvoerder het beheer van iemands inkomen en vermogen op zich neemt, en dus het beheer over de bankrekeningen. Alle professionele bewindvoerders werken volgens het systeem van twee bankrekeningen: Eén bankrekening waarop alle inkomsten van rechthebbende worden bijgeschreven, en waarvan alle betalingen plaatsvinden. Deze bankrekening noemen we de beheerrekening: deze wordt door de bewindvoerder beheerd (m.a.w. de bewindvoerder is de baas daarover). En één bankrekening waarop het leefgeld periodiek wordt bijgeschreven; deze bankrekening noemen we de leefgeldrekening. Rechthebbende kan vrij beschikken over het saldo van deze bankrekening met zijn eigen bankpas met pincode.

Hoe beheert de bewindvoerder het inkomen dat op de beheerrekening wordt bijgeschreven? Daarvoor wordt het instrument van de huishoudbegroting ofwel het budgetplan gebruikt. Een overzicht van de maandelijkse inkomsten en uitgaven. Laten we als voorbeeld eens kijken naar het budgetplan van Karel.  Karel is een man van 40 jaar. Hij is zwakbegaafd. Hij heeft al vanaf zijn 18 jaar een Wajong-uitkering. Hij woont zelfstandig in een flatje; hij heeft ambulante begeleiding van zijn woonbegeleidster Marieke, die werkt bij een zorginstelling voor personen met een verstandelijke beperking. Omdat het steeds maar misging met zijn financiën, en ook Marieke er geen zicht meer over kon krijgen, is een beschermingsbewind ingesteld. Dat is nu al jaren zo. Zijn schulden zijn inmiddels opgelost. Soms klaagt Karel dat hij niets meer heeft te zeggen over zijn eigen geld. De bewindvoerder stelt voor dat eens goed met elkaar te bespreken; met Karel en Marieke. Er wordt een afspraak gemaakt. De bewindvoerder heeft het budgetplan bijgewerkt, zoals hij dat ieder jaar met hen bespreekt. Maar nu heeft de bewindvoerder achter iedere inkomsten en uitgaven post vermeld wie uiteindelijk beslist of heeft beslist over deze post: de overheid, Karel of de bewindvoerder. Laten we eens kijken.
-          De inkomsten worden in zijn geheel bepaalt door de overheid. Het is de taak van de bewindvoerder er zorg voor te dragen dat Karel deze ook allemaal ontvangt. Er is sprake van nalatigheid of ‘slecht bewindvoerderschap’ indien de bewindvoerder in deze zorg tekortschiet. Voor eventuele schade is hij aansprakelijk.
-          Over de uitgaven wordt of is als volgt beslist:
       Door Karel: Vaste lasten € 768,--. Vrij besteedbaar € 433,33. Samen € 1.201,33.
       Dit is 84,8%.
       Door Overheid: € 158,39 à 11,2 %
       Door bewindvoerder: € 57,-- à 4 %
-          Karel heeft vrij besteedbaar en beschikbaar € 433,33 (30,6%) per maand. In onderling 
       overleg is bepaald hoe dit beschikbaar wordt gesteld. Niet in het budgetplan is
       opgenomen de incidentele inkomsten, zoals vakantiegeld, tegemoetkoming
       arbeidsongeschiktheid, e.d. Ook die inkomsten zijn voor Karel vrij beschikbaar en op
       de wijze zoals Karel dat wenst.

BUDGETLAN

INKOMSTEN

-          Wajong uitkering                                                    €    1.001,92              Overheid
-          Huurtoeslag                                                           €       212,--                Overheid
-          Zorgtoeslag                                                            €         95,--               Overheid          
-      Bijzondere bijstand kosten bewind                        €       111,29              Overheid
                                                                                     -----------------
      Totaal inkomsten                                                    €    1.420,21

UITGAVEN

Vaste lasten
-          Huur                                                                        €       460,--              Karel
-          Energielasten (gas en elektriciteit)                         €       110,--               Karel
-          Water                                                                      €         13,--               Karel
-          Gemeentelijke heffingen                                         €         15,--              Overheid
-          Alles in 1 pakket (tv, telefoon, internet)                  €         40,--               Karel
-          Bankkosten                                                             €          3,--               Bewindvoerder
-          Verzekering huispakket (AVP en inboedel)            €        14,--               Bewindvoerder
-          Uitvaartverzekering                                                 €         5,--                Karel
-          Zorgverzekering (collectief via gemeente)              €      140,--               Karel
-          Kosten beschermingsbewind                                  €      111,29             Overheid
Reserveringen
-          Eigen risico zorgverzekering                                  €        32,10             Overheid
-          Kledinggeld                                                             €        50,--              Karel
-          Sparen                                                                    €        50,--              Karel
-          Onvoorzien                                                              €       40,--              Bewindvoerder
Huishoudelijke uitgaven
-          Leefgeld (€ 70 per week)                                         €     303,33            Karel
-          Maandgeld                                                               €       30,--              Karel
                                                                                      ------------------
Totaal uitgaven                                                        €     1.416,72                                    

Zo simpel is het! Zonder het beschermingsbewind zou het budgetplan van Karel er exact hetzelfde uit kunnen zien, behoudens de bijzondere bijstand en de kosten van het beschermingsbewind. Dat kan Karel zelf toch ook!? Uitvoeren wat hij zelf wil of gewild heeft. Karel beslist of heeft beslist over hoe hij zijn geld uitgeeft voor bijna 85% van zijn inkomen. Voorts beslist de overheid voor ruim 11%, en de bewindvoerder voor 4%. Waarom dan toch beschermingsbewind? Waartoe dient dat? Gebleken is dat Karel zijn geld weleens aan andere zaken uitgeeft, dan aan de verplichtingen die hij heeft aangegaan. Hij heeft weliswaar een huurovereenkomst aangegaan, en hij geniet van het wonen in zijn eigen flatje, maar hij heeft niet altijd de huur (op tijd) betaald. Hij gaat, indien nodig naar de dokter, maar hij heeft niet altijd zijn zorgpremie betaald. En bij de huurtoeslag had hij niet opgegeven dat hij een paar maanden heeft samengewoond met Joyce. Weet hij veel dat je dat moet opgeven! Daarom had hij een schuld bij de belastingdienst. En die brief kwam pas een jaar later. Eerst krijg je geld en dan pakken ze het van je af.

Twee belangrijke functies van het beschermingsbewind komen naar voren:
1.      BESCHERMING: Karel kent de weg in de ingewikkelde overheidsbureaucratie niet. “De
      overheid” is een veelkoppig monster geworden. Daardoor vult hij formulieren niet goed
      is. Daardoor komt hij in de schulden. Dat noemt men tegenwoordig ‘bureaucratische
      schulden’.
2.      Karel komt zijn betalingsverplichtingen niet na. Zijn Wajong komt aan het eind van de
      maand op zijn rekening. Aan het begin van de volgende maand moet bij zijn huur en
      zorgpremie betalen. Maar soms had hij daarvoor niet meer genoeg saldo. Hij had zijn
      geld aan andere zaken uitgegeven. Het ontbreekt Karel aan voldoende vaardigheden en
      discipline om zijn uitgaven goed te plannen. Dat is een tweede functie van het
      beschermingsbewind: DISCIPLINERING.

En dat heeft zijn bewindvoerder nu van hem overgenomen. Er zorg voor dragen dat Karel krijgt waar hij recht op heeft. En er zorg voor dragen dat de uitgaven plaats vinden volgens de aangegane overeenkomsten, wettelijke verplichtingen en afspraken, zoals die in het budgetplan zijn opgenomen. DISCIPLINERING dus.

Karel is één van die 242.000 Nederlanders, die de zeggenschap over zijn geldzaken heeft overgedragen aan een bewindvoerder. Zijn bewindvoerder draagt er zorg voor dat hij niet meer ‘in de fout’ gaat. Hij kan geen geld meer uitgeven als hij het niet heeft. Karel heeft niet meer de vrijheid om schulden te maken en zo weer in de problemen te komen. Zijn bewindvoerder zegt “neen” indien er niet genoeg geld is. Toen hij nog schulden had en de bewindvoerder die afloste, had hij een leefgeld van maar € 50 per week. Nu heeft hij € 70 per week, en nog € 30 extra per maand, en nog kledinggeld, en zijn vakantiegeld, en kan hij ook nog een beetje sparen.

Karel ‘heeft geluk’, zoals De Groene zegt: hij ontvangt zijn leefgeld iedere week, en bijna altijd op tijd; iedere donderdag wordt het overgemaakt. Een heel enkele keer is het misgegaan. Maar dat lag aan de bank. Die had last van een ernstige ziekte: DDoS-aanvallen. Zoals naar schatting ruim 99,9% van de personen ‘onder bewind’ iedere week ‘geluk hebben’ en hun leefgeld ontvangen.

Sommigen hebben ‘geen geluk’:

-          sommigen hebben hun werkbriefje niet op tijd ingeleverd en dan wordt hun WW-
       uitkering niet uitbetaald; dan kan er geen leefgeld worden overgemaakt;
-          sommigen krijgen hun Participatiewet uitkering niet (op tijd), omdat de gemeente
      aanwijzingen heeft van het vermoeden van ‘fraude’: de inlichtingenplicht zou niet goed
      zijn nagekomen; leefgeld kan niet worden overgemaakt;
-          sommigen hebben hun uitzendbureau doorgegeven om hun salaris uit te betalen op
      hun leefgeldrekening en dat vervolgens opgenomen; onvermijdelijk dat er nieuwe
      schulden ontstaan;
-          bij sommigen heeft een deurwaarder of het CJIB beslag gelegd op hun beheerrekening
      bij de bewindvoerder; dan kan deze geen enkele betaling meer doen en dus ook geen
      leefgeld overmaken;
-          sommigen hebben een niet betaalde boete bij het CJIB, die door verhogingen is
     “verdrievoudigd”, en daardoor al helemaal niet meer betaald kan worden; zij worden
     ‘gegijzeld’, verliezen daardoor hun werk of uitkering; gevolg: nog meer
      betalingsproblemen;
-          bij sommigen heeft een deurwaarder beslag gelegd op hun uitkering en daarbij de
      beslagvrije voet veel te laag vastgesteld; er komt te weinig inkomen binnen op de
      beheerrekening; onvermijdelijk ontstaan nieuwe schulden en komt leefgeld in gevaar;
-          sommigen vertrekken gewoon, zonder de bewindvoerder of wie dan ook daarvan op de
      hoogte te stellen, zonder achterlating van verblijfsadres of telefoonnummer; contact niet
      meer mogelijk is.

Voor diegenen die ‘geen geluk’ hebben, kan de bewindvoerder niet anders dan de gevolgen van het gedrag van rechthebbende aan de persoon door te geven. Wet- en regelgeving verbiedt de bewindvoerder anders te handelen. Een debetstand op de beheerrekening is niet geoorloofd, en is feitelijk niet mogelijk. Ook dit behoort tot de disciplinerende functie van het beschermingsbewind. De discipline van een ‘keiharde’ economische wet wordt gehandhaafd: ‘als consument kun je niet meer uitgeven dan er aan inkomsten binnenkomt’.

Zoals men het Wetboek van Strafrecht niet kan verwijten aan de politieagent of rechter die de wetten moeten handhaven, zo kan men ook niet de bewindvoerder verwijten dat hij in de uitvoering van zijn taak zich aan de wet- en regelgeving houdt. Hij is uitvoerder en boodschapper van soms zeer onaangename feiten voor de betrokken personen. Zeker in ‘schuldenbewinden’, waar de brei van wet- en regelgeving enorme proporties heeft aangenomen.

Literatuur over complexe samenleving:

-          Nationale Ombudsman (2013): Mijn onbegrijpelijke overheid. Den Haag: 2013.
-          Nationale Ombudsman (2017):  Wie niet past, loopt vast.  Den Haag, 2017.

© André Leijssen, juni 2018.

Weer een wethouder die klaagt over beschermingsbewind

Citaat uit de column van wethouder Elfrink uit Arnhem:
"En nu ik het toch over het Rijk heb: wat te denken van de explosieve toename van de kosten voor bijzondere bijstand door rijksregelgeving. Gemeenten draaien op voor de kosten van beschermingsbewind. Deze kosten rijzen echt de pan uit en helpen de doelgroep over het algemeen niet verder. Alleen de commerciële bewindvoeringskantoren varen er wel bij.

Ter illustratie, in 2009 gaven we nog drie ton uit aan kosten voor beschermingsbewind, dit jaar naar verwachting meer dan 2,5 miljoen. Onnodig.

Onderbewindstelling is in veel gevallen een te zware maatregel, die mensen maakt tot financiële kasplantjes. Ik wil hier in Arnhem echt een andere draai aan geven. Daarom hebben we een lichter alternatief ontwikkeld: een combinatie van budgetbeheer en coaching. Waar mogelijk laten we klanten hun financiën weer zelf regelen. We helpen hiermee nu zo’n kleine 100 klanten, die aangeven hier erg blij mee te zijn!" (VNG, 14-10-2015).

Reactie:

 

Weer een wethouder die publiekelijk klaagt over de kosten van bijzondere bijstand voor beschermingsbewind. Maar de gemeenten zelf zijn mede schuld aan deze ontwikkeling. Doordat zij aan de poort van de gemeentelijke schuldhulpverlening selecteren vallen juist de meest problematische gevallen af. Die worden in veel gemeenten aan hun lot overgelaten; d.w.z. aan de grijpgrage overheden met hun beslagen op bankrekeningen, uitkeringen, toeslagen, en aan deurwaarders die trachten te pakken wat ze pakken kunnen. Waardoor veel schuldenaren onder het bestaansminimum terecht komen, en dan noodgedwongen weer schulden moeten maken om te overleven. Het beschermingsbewind is het 'afvoerputje' van de schuldhulpverlening geworden. Een niet bedoeld en onvoorzien gevolg van de wijze waarop het systeem van de schuldhulpverlening functioneert.

Een andere reden / oorzaak van de toename van het beroep op beschermingsbewind is: onze maatschappij is voor veel mensen te ingewikkeld geworden. En één van de veroorzakers hiervan is / zijn de overheid c.q. overheden (waaronder gemeenten). Steeds meer personen met een licht verstandelijke beperking en zwakbegaafden, en personen met psychiatrische problemen 'redden het niet meer'. De Nationale Ombudsman spreekt in zijn rapport 2012 over 'Mijn onbegrijpelijke overheid'. Voorbeeld: de invoering van de verplichte zorgverzekering, met verplicht eigen risico, nominale premie, premie inhouding op uitkering of salaris en wanbetalersregeling. Op zich al te gek voor woorden: men voert een wanbetalersregeling in omdat men vooraf al weet dat het systeem dat men invoert niet gaat werken. Gevolg: de dommen en de armen zijn de dupe. En daar moet dan vervolgens weer 'armoedebeleid' op worden ingezet. Waar zijn we in godsnaam mee bezig in dit land?

Wat wethouder Elfrink verzuimd te vermelden in zijn column: wat zijn de kosten van het budgetbeheer en coaching voor de 100 klanten die de gemeente Arnhem bediend? Van de jaarlijkse kosten van beschermingsbewind voor een alleenstaande persoon ad € 1337,05 gaat € 232,05 weer terug naar de nationale overheid middels de btw-heffing. Daar zou de wethouder misschien wat aan kunnen doen. Van de bijzondere bijstand kosten beschermingsbewind gaat 21% naar de schatkist. Van de 2,5 miljoen die de wethouder noemt voor 2015 is dat een bedrag van € 433.884.

Als commercieel bewindvoerder bied ik mijn diensten aan aan personen die 'slachtoffer' zijn van een falend systeem van schuldhulpverlening en een falend systeem van verzorgingsarrangementen. Mijn eerste taak als beschermingsbewindvoerder is er zorg voor te dragen dat de rechthebbende alles krijgt waar hij / zij recht op heeft. En daaronder valt ook de bijzondere bijstand.

Niet-kunnen en niet-willen in het beschermingsbewind

Disciplinering van de onderklasse.

In de armenzorg en later het welzijnswerk heeft steeds de discussie plaats gevonden tussen disciplinering en emancipatie. Veelal is sprake van een dubbele werking van beleid en maatregelen: zij hebben zowel een disciplinerende functie als een emancipatoire functie (Vezelen, 2014). De organisaties van de arbeidersklasse, zoals vakbeweging en sociaaldemocratie, hebben altijd gestreefd naar het ‘verheffingsideaal' en emancipatie, zich uitdrukkend in scholingsactiviteiten voor haar leden. In de praktijk van het beschermingsbewind doet zich dit dilemma tussen disciplinering en emancipatie ook voor. De dienstverlening van de bewindvoerder kan voor de ene persoon een welkome hulp zijn om de financiële zaken goed te regelen, een ander kan de bemoeienis van de bewindvoerder ervaren als een lastig feit, waardoor zijn mogelijkheden en keuzen worden beperkt: ‘ik heb niets meer te zeggen over mijn eigen geld'.

Het beschermingbewind krijgt steeds meer de functie van disciplinering, vooral in schuldenbewinden. Door middel van het budgetplan legt de bewindvoerder aan de rechthebbende op dat de regels die gelden in de burgermaatschappij moeten worden nagekomen. De rechthebbende heeft niet meer de vrije beschikking over zijn financiën; het beheer daarvan komt toe aan de bewindvoerder. De (betalings-)verplichtingen welke voortvloeien uit de overeenkomsten welke de rechthebbende heeft met verhuurder, energiebedrijf, zorgverzekeraar, e.d. worden door de bewindvoerder nagekomen. Overeenkomsten die overigens in de meeste gevallen door rechthebbende zelf zijn afgesloten met de leveranciers. In schuldenbewinden heeft het juist daaraan ontbroken: het nakomen van overeengekomen verplichtingen.

Overigens is de zeggingsmacht van de bewindvoerder beperkt: hij (en ook de cliënt) is gebonden aan wet- en regelgeving. Maar vooral: op de inkomsten en uitgaven van personen met een laag inkomen kan men niet zoveel invloed uitoefenen. Veel van onze cliënten hebben een Wajong-uitkering. Dat wil zeggen dat alle inkomsten worden bepaald door de overheid: Wajong-uitkering, huurtoeslag, zorgtoeslag, bijzondere bijstand. Zo ook de uitgaven kant van het budgetplan: voor de zg. vaste lasten zijn door rechthebbende langlopende overeenkomsten afgesloten: huur, energie, zorgverzekering, overige verzekeringen, abonnementen. Wat resteert, is voor de verstrekking van leefgeld, kledinggeld, betaling van ziektekosten (eigen risico) en schuldaflossing (volgens de regels van beslagvrije voet). Niet echt veel ruimte ter vrije beschikking.

De functie bescherming enerzijds en de functie disciplinering anderzijds, zijn als het ware twee zijden van één medaille. Bij de ene persoon zal meer de nadruk liggen op bescherming, bij de ander meer op disciplinering. Voor de beeldvorming kan men zich een continuüm voorstellen met aan de ene kant bescherming en aan de andere kant disciplinering.

Bescherming                                                                                                  Disciplinering

<---------------------------------------------------------------------------------------------------->

Aan de kant van bescherming kan men de personen plaatsen, die geen besef hebben van geld, financiën of persoonlijke administratie. Het beheer voor hen moet door een ander worden gedaan. Hierbij moet men denken aan personen met een matige of ernstige verstandelijke beperking (veelal aangewezen op 24-uurs zorg in een instelling), personen met voortschrijdende dementie (verblijvend in een verpleeghuis; soms nog in thuissituatie), personen met een ernstige psychiatrische stoornis (aangewezen op permanente begeleiding; soms 24-uurs zorg in een instelling of woonvoorziening).

Aan de kant van disciplinering kan men personen plaatsen met (zeer) problematische schulden, die niet door de reguliere schuldhulpverlening kunnen worden geholpen. Personen, voor wie oorspronkelijk de bescherming van curatele, beschermingsbewind of mentorschap niet is bedoeld. Populair gezegd: "zij mankeren niets tussen de oren". Toch zijn gaandeweg steeds meer personen die tot deze categorie behoren in het beschermingsbewind terecht gekomen. Zolang ik als bewindvoerder werk (22 jaren) heb ik cliënten gehad die tot deze categorie behoren. De indruk bestaat dat de aanmelding van deze personen toeneemt. Sinds 1 januari 2014 is door de wetswijziging een al bestaande praktijk in de wet opgenomen: het hebben van problematische schulden of verkwisting is een reden voor het beschermingsbewind.

Tussen de twee uitersten zijn personen te plaatsen in allerlei gradaties van verstandelijke beperking, psychiatrische beperking, beginnende dementie, allerlei vormen van verslaving, dak- en thuisloosheid, of combinaties van factoren of beperkingen. Waarbij in meer of mindere mate de nadruk ligt op bescherming en disciplinering. Twee zijden van dezelfde medaille: immers disciplinering (nakomen van betalingsverplichting) is tevens bescherming (voorkomen van huisuitzetting of afsluiting van energie levering). Het klinkt wellicht paradoxaal, maar om de zelfredzaamheid en de maatschappelijke emancipatie en integratie te bevorderen is soms de disciplinering / bescherming van het beschermingsbewind noodzakelijk. Het zelfstandig wonen van personen met een verstandelijke of psychische beperking is in veel gevallen niet mogelijk zonder het beschermingsbewind. Is daarbij ook nog sprake van gedragsproblemen en / of verslaving, dan is in sommige gevallen zelfs een ondercuratelestelling noodzakelijk.

In de aanmeldingen voor schuldhulpverlening bestaan aanwijzingen, dat de personen met een lichte verstandelijke beperking sterk zijn oververtegenwoordigd (Geuns, 2013, p. 43-44). Ook is er sprake van dat personen met een langdurig laag inkomen (Wajong en bijstand) een groter risico lopen op problematische schulden. Rondkomen van een minimum inkomen is al zeer moeilijk; als daar nog schulden bijkomen dan wordt budgetteren nagenoeg onmogelijk. Vooralsnog is mijn ervaring dat de aanmeldingen voor beschermingsbewind vooral komen van zorginstellingen en hulpverlening: ouderenzorg, verpleeghuizen, MEE-organisaties, zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, GGZ-instellingen, verslavingszorg, dak- en thuislozenzorg, maatschappelijk werk. Maar ook in toenemende mate van gemeentelijke schuldhulpverlening. Voor het doen welslagen van een schuldregelingstraject wordt in sommige gevallen een beschermingsbewind aangevraagd. Men vreest dat de schuldenaar niet op eigen kracht het traject van schuldregeling of schuldsanering (zowel minnelijk als wettelijk traject) met succes kan doorlopen en afronden. Het beschermingsbewind wordt dan als voorwaarde gesteld door de schuldhulpverlening om de schuldregeling te waarborgen. Voor meerdere cliënten ben ik curator geweest, vanwege het feit dat een wsnp traject dreigde te mislukken: er werd een ondercuratelestelling wegens verkwisting ingesteld.

In het onderzoek naar ‘moderne armoede' uit 1987 (Engbersen e.a. 1987, p. 44-53) wordt een beschrijving gegeven van het ‘proces van verschulding' als het terecht komen in een neerwaartse spiraal, waaruit men niet kan ontsnappen zonder hulp van buitenaf. Het proces wordt beschreven als een relatief autonoom proces, waarin het maken van schulden zelf een ‘strategie van rondkomen' is. Sindsdien is uit economisch en psychologisch onderzoek gebleken dat armoede en schaarste leiden tot verminderde intelligentie en beperking van denkvermogen om problemen op te lossen (Mullainathan en Shafir, 2013; Banerjee en Duflo, 2011). In een proces van verschulding wordt door de schuldproblemen en de armoede de psychische toestand van de persoon zodanig belast, dat hij niet meer goed kan denken en functioneren: ook in de ‘oude' wetgeving is dat voldoende reden voor beschermingsbewind.  Dat gaat des te meer op voor personen met beperkingen. Zij beginnen al met een achterstand, en velen van hen moeten langdurig zien rond te komen van een laag inkomen. Armoede is bij hen niet tijdelijk, maar duurzaam (Schuurman e.a., 2013). Ontsnappen uit armoede door betaalde arbeid is voor hen niet mogelijk. Arbeid op hun niveau is al lang uit onze maatschappij verdwenen. Voor zover dat wel het geval is, behoren deze personen tot het zg. precariaat: een klasse van kwetsbare personen die aangewezen zijn op onzekere, laaggeschoolde en laagbetaalde arbeid (CPB|SCP, 2015).

Disciplinering staat haaks op de ideologie van de ‘participatiesamenleving'. De (financiële) zelfredzaamheid van personen moet worden bevorderd evenals het volwaardig meedoen in de samenleving en eigen verantwoordelijkheid. Het beschermingsbewind ontneemt aan personen juist hun zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid. De bewindvoerder neemt het beheer van de financiën van rechthebbende over en hij is voor het goed beheer daarvan ook aansprakelijk. Een spagaat: in het ‘Besluit kwaliteitseisen curatoren, beschermingsbewindvoerders en mentoren' (Staatsblad, 2014) staat vermeld: "De curator bevordert, waar mogelijk, de zelfredzaamheid van de onder curatele gestelde", welke bepaling van toepassing is op curator, bewindvoerder en mentor. Echter: voor zaken waar de bewindvoerder aansprakelijk kan worden gesteld als het niet goed gaat, zal die niet de neiging hebben om die uit handen te geven. Gaat het mis, dan moet de bewindvoerder voor de kosten opdraaien.

Het beschermingsbewind krijgt de functie van ‘disciplinering’ van de onderklasse. Een onvoorzien en onbedoeld gevolg van het beschermingsbewind is dat het een discipline-instrument is geworden voor personen die behoren tot de ‘kwetsbare groepen’ in de samenleving (Wacquant, 2010, p. 109-129).

© André Leijssen, september 2015.

Literatuur:

Banarjee, A.V. en E. Duflo (2011): Arm en kansrijk. Een nieuwe visie op het bestrijden van armoede. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2011.

CPB en SCP (2015): De onderkant van de arbeidsmarkt in 2025. Den Haag: Centraal Planbureau | Sociaal Cultureel Planbureau, 2015.

Engbersen, G. en R. van der Veen (1987): Moderne armoede. Overleven op het sociaal minimum. Leiden/Antwerpen: Stenfert Kroese, 1987.

Geuns, R. van (2013): Every picture tells a story. Armoede: een gedifferentieerd verschijnsel. Amsterdam: 2013.

Mullainathan, S. en E. Shafir (2013): Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen. Amsterdam: Maven Publishing B.V., 2013.

Schuurman, M., H. Kröber, M. Verdonschot (2013): Armoede bij mensen met beperkingen. Resultaten van onderzoek naar oorzaken, gevolgen voor inclusie, preventie en benodigde ondersteuning. Utrecht: Kalliope Consult|Vilans|Inclusie.nu, 2013.

Staatsblad (2014): Besluit kwaliteitseisen curatoren, beschermingsbewindvoerders en mentoren. Den Haag: Staatsblad jaargang 2014 nr. 46.

Vezelen, W. (2014): Disciplinering en emancipatie: het DNA-profiel van het sociaal werk. Op: www.canonsociaalwerk.eu, 2014.

Wacquant, L. (2010): Straf de armen. Het nieuwe beleid van de sociale onzekerheid. Berghem (B): Uitgeverij EPO vzw, 2010.